Landbouw en landgebruik

Over glastuinbouw

In de glastuinbouw leidt energiebesparing en het gebruik van duurzame energie tot CO2-reductie. In 2020 nam het totale energieverbruik van de glastuinbouwsector met 2% toe ten opzichte van 2019. Deze toename komt vooral door de stijging van het glastuinbouwareaal met 4%. Het verbruik van duurzame energie in de glastuinbouwsector groeide de afgelopen jaren tot 11,5 PJ in 2020. Dit is 10,5% van het totale energieverbruik van de sector in dat jaar. Het aandeel duurzame energie nam daarmee met bijna 12% toe t.o.v. 2019.

57% van de duurzame energie is afkomstig van eigen productie, vooral van aardwarmte (36,5% van het totale verbruik van duurzame energie). Ook kocht de sector in 2020 relatief veel duurzame warmte in bij derden (36% van het totale verbruik van duurzame energie).

Verbruik duurzame energie glastuinbouwsector 2018-2020

Presentatie

Over glastuinbouw

In de glastuinbouw leidt energiebesparing en het gebruik van duurzame energie tot CO2-reductie. In 2020 nam het totale energieverbruik van de glastuinbouwsector met 2% toe ten opzichte van 2019. Deze toename komt vooral door de stijging van het glastuinbouwareaal met 4%. Het verbruik van duurzame energie in de glastuinbouwsector groeide de afgelopen jaren tot 11,5 PJ in 2020. Dit is 10,5% van het totale energieverbruik van de sector in dat jaar. Het aandeel duurzame energie nam daarmee met bijna 12% toe t.o.v. 2019.

57% van de duurzame energie is afkomstig van eigen productie, vooral van aardwarmte (36,5% van het totale verbruik van duurzame energie). Ook kocht de sector in 2020 relatief veel duurzame warmte in bij derden (36% van het totale verbruik van duurzame energie).

Verbruik duurzame energie glastuinbouwsector 2018-2020

Gebruik van aardgas uit eigen productie - Nederland

Presentatie

Indicatoren

Het dashboard bevat voor glastuinbouw nu de volgende indicatoren.

Beleid en afspraken

In de uitvoering wordt gewerkt aan de volgende beleidsonderwerpen en (clusters van) afspraken. Lees de beschrijving en status door te klikken op het 'plusje'.

  • Borging

  • Kas als energiebon

  • Gebiedsaanpak

  • CO₂-voorziening

  • Restwarmte

  • Geothermie

Randvoorwaarden

Om de transitie mogelijk te maken moeten randvoorwaarden veranderen. Het beleid en de afspraken dragen hieraan bij. De volgende indicatoren hebben betrekking op randvoorwaarden voor de transitie in de subsector landgebruik.

Randvoorwaarden glastuinbouw

Belangrijke randvoorwaarden voor de energietransitie van de glastuinbouwsector zijn samen te vatten onder de volgende categorieën:

• Vervanging van het huidige CO2-sectorsysteem door een effectief individueel systeem;
• Fiscale maatregelen die de aantrekkelijkheid van elektriciteit ten opzichte van aardgas verhogen;
• Voldoende middelen voor investeringen in energiebesparing, duurzame warmte, energie-infrastructuur en externe CO2-levering;
• Versnelling gebiedsaanpak;
• Innovatie, in het bijzonder innovaties op het gebied van energie die kansrijk kunnen zijn voor de glastuinbouw.

De afzonderlijke randvoorwaarden zijn uitgebreid beschreven in de Kamerbrief glastuinbouw van 22 april 2022
(Kamerbrief over een samenhangend pakket ter verduurzaming van de glastuinbouw). Voor deze randvoorwaarden worden momenteel indicatoren ontwikkeld.

Veranderingen

Als de randvoorwaarden wijzigen, worden veranderingen in de samenleving mogelijk. De volgende indicatoren hebben betrekking op veranderingen die al zichtbaar en meetbaar zijn.

Gehonoreerde projecten en toegekende subsidie MEI-regeling 2019-2021

De subsidieregeling Marktintroductie Energie Innovaties (MEI) glastuinbouw is bestemd voor investeringen in energiezuinige innovatieve kassen. In de periode 2019-2021 is een stijgende lijn te zien in de toegekende subsidie, ondanks de lichte daling in het aantal gehonoreerde projecten in 2021.

Presentatie

Beoogde reductie energieverbruik en CO₂-emissie MEI-regeling 2021

De beoogde reductie van het energieverbruik van de in 2021 gehonoreerde MEI-projecten bedraagt 20 tot 100%. De beoogde CO₂-emissiereductie van dezelfde projecten bedraagt 70 tot 100%.

Presentatie

Toegekende subsidie EG-regeling 2019-2021

De subsidieregeling Energie-efficiëntie Glastuinbouw( EG) wil glastuinders en samenwerkingsverbanden stimuleren om energiebesparende maatregelen te nemen. In de periode 2019-2021 namen zowel het aantal aanvragen als de toegekende subsidie vanuit de EG-regeling toe.

Zeven bewezen technologieën komen in aanmerking voor subsidie waarvan er drie in 2021 nieuw zijn bijgekomen. In 2021 ging van de toegekende subsidie 69% naar LED-belichting, 10% naar aansluiting op een warmtenetwerk of -cluster, 10% naar een luchtbehandelingssysteem (voor energiezuinige ontvochtiging van kaslucht), 7% naar een tweede energiescherm (met een energiebesparing van meer dan 45%), 3% naar hogedrukverneveling voor kaskoeling en 1% naar aansluiting op een biogas of CO2-netwerk of -cluster. De nieuwe techniek energiescherm inclusief ophogen kas en verdekken met diffuus glas met tweezijdige AR-coating had in 2021 geen toegekende aanvragen.

Presentatie

Aanvragen, toegekend investeringsbedrag en netto voordeel glastuinbouw EIA-regeling 2018-2020

Met de fiscale regeling Energie Investeringsaftrek (EIA) mogen bedrijven 45% (eerder 55%) van de kosten van investeringen in energiezuinige technieken en duurzame energie volgens de EIA-lijst aftrekken van de fiscale winst. Hierdoor krijgen zij een belastingvoordeel. In 2020 bedroeg het netto belastingvoordeel voor de glastuinders wiens aanvragen zijn gehonoreerd circa 11% van het investeringsbedrag.

Presentatie

Meest toegekende technieken glastuinbouwsector EIA-regeling 2018-2020

Deze figuur geeft een overzicht van het type investering (techniek) waarvoor meerdere glastuinders fiscaal voordeel kregen in het kader van de EIA-regeling. De meest toegekende techniek voor de glastuinbouwsector in de periode 2018-2020 is zonnepanelen voor elektriciteitsopwekking.

Presentatie

Toegekende subsidie en vermogen gehonoreerde geothermieprojecten glastuinbouw SDE+(+)-regeling 2018 - 2020

De subsidieregeling Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+(+)) biedt de glastuinbouwsector financiële ondersteuning voor het ontwikkelen van onder andere geothermieprojecten. Ten opzichte van het voorgaande jaar laat 2019 een forse toename zien in de toegekende subsidie en het vermogen van gehonoreerde geothermieprojecten in de glastuinbouw. In 2020 zijn de subsidie en het vermogen weer flink gedaald ten opzichte van de twee voorgaande jaren. Dit komt vooral door onvoldoende budget en het feit dat geothermieprojecten slecht scoren ten opzichte van andere technieken.

Presentatie

Uitgegeven certificaten Groen Label Kas en bijbehorend glastuinbouwareaal 2019-2021

Glastuinbouwbedrijven die investeren in energiebesparende en CO₂-reducerende maatregelen kunnen bij Stichting Milieukeur (SMK) een aanvraag doen voor Groen Label Kas (GLK) certificering. De bedrijven die voldoen aan de criteria voor verduurzaming ontvangen een certificaat.

In de periode 1999 tot en met 2021 zijn in totaal 2.260 GLK-certificaten uitgegeven voor een totaal van 2.758 hectare glastuinbouwareaal (bron: SMK Jaarverslag 2021).

Glastuinbouwbedrijven met een GLK-certificaat kunnen gebruik maken van de fiscale regelingen Milieu-investeringsaftrek (MIA) en Willekeurige afschrijving milieu-investeringen (Vamil).

Deelnemers Het Nieuwe Telen 2019-2022

Het Nieuwe Telen (HNT) is een aanpak binnen het programma Kas als Energiebron om energiezuinig telen te stimuleren, met behoud van een optimale productie.

In 2020 was een kleine terugval te zien in het aantal deelnemers aan cursussen van HNT. Dit is vooral een gevolg van COVID-19. Wel organiseerde HNT vanaf het najaar 2020 zes webinars over onder andere LED-belichting en CO2-dosering, die in totaal 900 deelnemers trokken.

Sinds de start in 2013 volgden ruim 1100 telers de cursussen HNT. Samen vertegenwoordigen zij ruim 1950 hectare glastuinbouwareaal. De cursisten geven aan dat zij met de nieuwe aanpak een warmtebesparing bereiken van 1 tot 5 m3/m2.

HNT bestaat uit verschillende stappen met oplopende energiebesparingspotentie. HNT is bij veel glastuinbouwbedrijven de nieuwe standaard geworden. Een rapport van de HAS bevestigt dit: uit een enquête over acceptatie en implementatie HNT komt naar voren dat bijna de helft van de respondenten HNT geheel of gedeeltelijk toepast (Bron: Inventarisatie van Het Nieuwe Telen, HAS juni 2021, in opdracht van GlastuinbouwNederland).

Gehonoreerde projecten en toegekende subsidie MEI-regeling 2019-2021

De subsidieregeling Marktintroductie Energie Innovaties (MEI) glastuinbouw is bestemd voor investeringen in energiezuinige innovatieve kassen. In de periode 2019-2021 is een stijgende lijn te zien in de toegekende subsidie, ondanks de lichte daling in het aantal gehonoreerde projecten in 2021.

MEI: Aantal aanvragen en toegekend budget - Nederland

Presentatie

Beoogde reductie energieverbruik en CO₂-emissie MEI-regeling 2021

De beoogde reductie van het energieverbruik van de in 2021 gehonoreerde MEI-projecten bedraagt 20 tot 100%. De beoogde CO₂-emissiereductie van dezelfde projecten bedraagt 70 tot 100%.

MEI: beoogde % energie- en CO2-reductie per gesubsidieerd project 2019 - 2021 - Nederland

Presentatie

Toegekende subsidie EG-regeling 2019-2021

De subsidieregeling Energie-efficiëntie Glastuinbouw( EG) wil glastuinders en samenwerkingsverbanden stimuleren om energiebesparende maatregelen te nemen. In de periode 2019-2021 namen zowel het aantal aanvragen als de toegekende subsidie vanuit de EG-regeling toe.

Zeven bewezen technologieën komen in aanmerking voor subsidie waarvan er drie in 2021 nieuw zijn bijgekomen. In 2021 ging van de toegekende subsidie 69% naar LED-belichting, 10% naar aansluiting op een warmtenetwerk of -cluster, 10% naar een luchtbehandelingssysteem (voor energiezuinige ontvochtiging van kaslucht), 7% naar een tweede energiescherm (met een energiebesparing van meer dan 45%), 3% naar hogedrukverneveling voor kaskoeling en 1% naar aansluiting op een biogas of CO2-netwerk of -cluster. De nieuwe techniek energiescherm inclusief ophogen kas en verdekken met diffuus glas met tweezijdige AR-coating had in 2021 geen toegekende aanvragen. Bedrag aan toegekende EG-subsidie voor  - Nederland

Presentatie

Aanvragen, toegekend investeringsbedrag en netto voordeel glastuinbouw EIA-regeling 2018-2020

Met de fiscale regeling Energie Investeringsaftrek (EIA) mogen bedrijven 45% (eerder 55%) van de kosten van investeringen in energiezuinige technieken en duurzame energie volgens de EIA-lijst aftrekken van de fiscale winst. Hierdoor krijgen zij een belastingvoordeel. In 2020 bedroeg het netto belastingvoordeel voor de glastuinders wiens aanvragen zijn gehonoreerd circa 11% van het investeringsbedrag.

Presentatie

Meest toegekende technieken glastuinbouwsector EIA-regeling 2018-2020

Deze figuur geeft een overzicht van het type investering (techniek) waarvoor meerdere glastuinders fiscaal voordeel kregen in het kader van de EIA-regeling. De meest toegekende techniek voor de glastuinbouwsector in de periode 2018-2020 is zonnepanelen voor elektriciteitsopwekking. Het totaal aantal aanvragen voor 2017 was 1.380. Voor 2018 en 2019 waren dat er respectievelijk 895 en 894.

EIA: aantal vaak aangevraagde technieken per jaar - Nederland

Presentatie

Toegekende subsidie en vermogen gehonoreerde geothermieprojecten glastuinbouw SDE+(+)-regeling

De subsidieregeling Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+(+)) biedt de glastuinbouwsector financiële ondersteuning voor het ontwikkelen van onder andere geothermieprojecten. Ten opzichte van het voorgaande jaar laat 2019 een forse toename zien in de toegekende subsidie en het vermogen van gehonoreerde geothermieprojecten in de glastuinbouw. In 2020 zijn de subsidie en het vermogen weer flink gedaald ten opzichte van de twee voorgaande jaren. Dit komt vooral door onvoldoende budget en het feit dat geothermieprojecten slecht scoren ten opzichte van andere technieken.

Presentatie

Uitgegeven certificaten Groen Label Kas en bijbehorend glastuinbouwareaal 2019-2021

Glastuinbouwbedrijven die investeren in energiebesparende en CO₂-reducerende maatregelen kunnen bij Stichting Milieukeur (SMK) een aanvraag doen voor Groen Label Kas (GLK) certificering. De bedrijven die voldoen aan de criteria voor verduurzaming ontvangen een certificaat.

In de periode 1999 tot en met 2021 zijn in totaal 2.260 GLK-certificaten uitgegeven voor een totaal van 2.758 hectare glastuinbouwareaal (bron: SMK Jaarverslag 2021).

Glastuinbouwbedrijven met een GLK-certificaat kunnen gebruik maken van de fiscale regelingen Milieu-investeringsaftrek (MIA) en Willekeurige afschrijving milieu-investeringen (Vamil).

GLK: Uitgegeven certificaten GLK en bijbehorend areaal in hectare - Nederland

Presentatie

Deelnemers Het Nieuwe Telen 2019-2022

Het Nieuwe Telen (HNT) is een aanpak binnen het programma Kas als Energiebron om energiezuinig telen te stimuleren, met behoud van een optimale productie.

In 2020 was een kleine terugval te zien in het aantal deelnemers aan cursussen van HNT. Dit is vooral een gevolg van COVID-19. Wel organiseerde HNT vanaf het najaar 2020 zes webinars over onder andere LED-belichting en CO2-dosering, die in totaal 900 deelnemers trokken.

Sinds de start in 2013 volgden ruim 1100 telers de cursussen HNT. Samen vertegenwoordigen zij ruim 1950 hectare glastuinbouwareaal. De cursisten geven aan dat zij met de nieuwe aanpak een warmtebesparing bereiken van 1 tot 5 m3/m2.

HNT bestaat uit verschillende stappen met oplopende energiebesparingspotentie. HNT is bij veel glastuinbouwbedrijven de nieuwe standaard geworden. Een rapport van de HAS bevestigt dit: uit een enquête over acceptatie en implementatie HNT komt naar voren dat bijna de helft van de respondenten HNT geheel of gedeeltelijk toepast (Bron: Inventarisatie van Het Nieuwe Telen, HAS juni 2021, in opdracht van GlastuinbouwNederland). Het Nieuwe Telen: aantal deelnemers workshops - Nederland

Presentatie

Resultaten

De volgende indicatoren hebben betrekking op meetbare resultaten in de subsector glastuinbouw.

Energieverbruik en areaal glastuinbouwsector 2018-2020

In 2020 nam het totale energieverbruik van de glastuinbouwsector met 2% toe ten opzichte van 2019. Deze toename komt vooral door de stijging van het areaal glastuinbouw met 4%.

Presentatie

Verbruik duurzame energie glastuinbouwsector 2018-2020

Het verbruik van duurzame energie in de glastuinbouwsector groeide de afgelopen jaren tot 11,5 PJ in 2020. Dit is 10,5% van het totale energieverbruik van de sector in dat jaar. Het aandeel duurzame energie nam daarmee met bijna 12% toe t.o.v. 2019. 57% van de duurzame energie is afkomstig van eigen productie, vooral van aardwarmte (36,5% van het totale verbruik van duurzame energie). Ook kocht de sector in 2020 relatief veel duurzame warmte in bij derden (36% van het totale verbruik van  duurzame energie).

57% van de duurzame energie is afkomstig van eigen productie, vooral van aardwarmte (36,5% van de totale hoeveelheid duurzame energie). Ook kocht de sector in 2020 relatief veel duurzame warmte in bij derden (36% van de totale hoeveelheid duurzame energie).

Presentatie

Productie elektriciteit glastuinbouwsector 2018-2020

De glastuinbouw maakt gebruik van warmtekrachtkoppeling (WKK). Met aardgas als input produceert een WKK warmte en elektriciteit als ook CO₂ als voeding voor het gewas. De gewenste vervanging van WKK's door gebruik van duurzame warmtebronnen blijft achter. Oorzaken hiervoor zijn onder andere de tariefstijging van de 3de schijf elektriciteit van de Opslag Duurzame Energie (ODE) en de spark-spread. 

De gewenste vervanging van WKK’s door gebruik van duurzame warmtebronnen blijft achter. Oorzaken hiervoor zijn onder andere de energieheffingen Energiebelasting (EB) en Opslag Duurzame Energie (ODE). Deze leveren een negatieve prikkel voor de inkoop van elektriciteit.

Presentatie

Globale elektriciteitsbalans glastuinbouwsector 2020

Van de uit WKK’s geproduceerde elektriciteit gebruikte de sector in 2020 41% zelf en verkocht zij 59% op de elektriciteitsmarkt. 44% van de totale elektriciteitsconsumptie werd extern ingekocht.

Globale elektriciteitsbalans glastuinbouwsector in 2019

Inkoop externe CO₂ glastuinbouw 2018-2020

De glastuinbouwsector gebruikt CO₂ als meststof voor de gewassen. De meeste CO₂ komt nu nog uit de rookgassen van de eigen gasgestookte installaties. Bij een verdergaande verduurzaming zal de sector steeds afhankelijker worden van externe CO₂-voorziening.
In 2020 was de CO2-inkoop 0,67 Mton en daarmee 5,5% lager dan in 2019. De streefwaarde van 2 Mton externe CO2 voorziening in 2030 toont de inspanning die nog nodig is de komende jaren.

Presentatie

Geothermieprojecten en externe CO₂-levering glastuinbouw per 21 oktober 2021

Het merendeel van de geothermieprojecten in Nederland is gerelateerd aan de glastuinbouw. Deze projecten zijn gestimuleerd via de SDE+(+)-regeling. De kaart laat alle geothermieprojecten van de glastuinbouw zien. Daarnaast bevat de kaart informatie over externe CO2 levering . Het huidige aantal geothermieprojecten is 46, waarvan 21 gerealiseerd en 25 in ontwikkeling. Van de projecten nog in ontwikkeling zijn er 3 een uitbreiding van een bestaand systeem.
 Het streven is om 35 extra projecten te hebben gerealiseerd in 2030 ten opzichte van 28 juni 2019 (publicatiedatum Klimaatakkoord). Na deze datum zijn 12 projecten gestart, allemaal nog in ontwikkeling (peildatum oktober 2021). In de komende drie jaren zullen deze projecten naar verwachting worden gerealiseerd.

In de viewer zijn glastuinbouwgebieden met geothermie of externe CO2-levering te zien. De lijn die vanuit het Botlekgebied naar het havengebied bij Amsterdam loopt is de OCAP-leiding. Deze leiding voorziet verschillende glastuinbouwgebieden van CO₂. Ook tuinders in andere regio’s maken soms gebruik van externe CO2 levering, door samenwerking met andere industriële bedrijven of via vrachtauto’s die CO2-leveren. De gemeenten waarin sprake is van externe CO₂-levering via een pijplijn zijn gemarkeerd. Als er verder wordt ingezoomd in de viewer zijn alle glastuinbouwkassen die zich in Nederland bevinden te zien.

Presentatie

Energieverbruik en areaal glastuinbouwsector 2018-2020

In 2020 nam het totale energieverbruik van de glastuinbouwsector met 2% toe ten opzichte van 2019. Deze toename komt vooral door de stijging van het areaal glastuinbouw met 4%.

Presentatie

Verbruik duurzame energie glastuinbouwsector 2018-2020

Het verbruik van duurzame energie in de glastuinbouwsector groeide de afgelopen jaren tot 11,5 PJ in 2020. Dit is 10,5% van het totale energieverbruik van de sector in dat jaar. Het aandeel duurzame energie nam daarmee met bijna 12% toe t.o.v. 2019. 57% van de duurzame energie is afkomstig van eigen productie, vooral van aardwarmte (36,5% van het totale verbruik van duurzame energie). Ook kocht de sector in 2020 relatief veel duurzame warmte in bij derden (36% van het totale verbruik van  duurzame energie).

57% van de duurzame energie is afkomstig van eigen productie, vooral van aardwarmte (36,5% van de totale hoeveelheid duurzame energie). Ook kocht de sector in 2020 relatief veel duurzame warmte in bij derden (36% van de totale hoeveelheid duurzame energie).
Gebruik van aardgas uit eigen productie - Nederland

Presentatie

Productie elektriciteit glastuinbouwsector 2018-2020

De glastuinbouw maakt gebruik van warmtekrachtkoppeling (WKK). Met aardgas als input produceert een WKK warmte en elektriciteit als ook CO₂ als voeding voor het gewas. De gewenste vervanging van WKK's door gebruik van duurzame warmtebronnen blijft achter. Oorzaken hiervoor zijn onder andere de tariefstijging van de 3de schijf elektriciteit van de Opslag Duurzame Energie (ODE) en de spark-spread. 

De gewenste vervanging van WKK’s door gebruik van duurzame warmtebronnen blijft achter. Oorzaken hiervoor zijn onder andere de energieheffingen Energiebelasting (EB) en Opslag Duurzame Energie (ODE). Deze leveren een negatieve prikkel voor de inkoop van elektriciteit. Productie elektriciteit (uit WKK eigen gebruik) in TWh en per m2 in kWh per jaar.   Elektriciteitsba - Nederland

Presentatie

Globale elektriciteitsbalans glastuinbouwsector 2020

Van de uit WKK’s geproduceerde elektriciteit gebruikte de sector in 2020 41% zelf en verkocht zij 59% op de elektriciteitsmarkt. 44% van de totale elektriciteitsconsumptie werd extern ingekocht.

Globale elektriciteitsbalans glastuinbouwsector in 2019

Inkoop externe CO₂ glastuinbouw 2018-2020

De glastuinbouwsector gebruikt CO₂ als meststof voor de gewassen. De meeste CO₂ komt nu nog uit de rookgassen van de eigen gasgestookte installaties. Bij een verdergaande verduurzaming zal de sector steeds afhankelijker worden van externe CO₂-voorziening.
In 2020 was de CO2-inkoop 0,67 Mton en daarmee 5,5% lager dan in 2019. De streefwaarde van 2 Mton externe CO2 voorziening in 2030 toont de inspanning die nog nodig is de komende jaren.

CO2-levering: externe CO2 ingekocht in Mton - Nederland

Presentatie

Geothermieprojecten en externe CO₂-levering glastuinbouw per 21 oktober 2021

Het merendeel van de geothermieprojecten in Nederland is gerelateerd aan de glastuinbouw. Deze projecten zijn gestimuleerd via de SDE+(+)-regeling. De kaart laat alle geothermieprojecten van de glastuinbouw zien. Daarnaast bevat de kaart informatie over externe CO2 levering . Het huidige aantal geothermieprojecten is 46, waarvan 21 gerealiseerd en 25 in ontwikkeling. Van de projecten nog in ontwikkeling zijn er 3 een uitbreiding van een bestaand systeem.
 Het streven is om 35 extra projecten te hebben gerealiseerd in 2030 ten opzichte van 28 juni 2019 (publicatiedatum Klimaatakkoord). Na deze datum zijn 12 projecten gestart, allemaal nog in ontwikkeling (peildatum oktober 2021). In de komende drie jaren zullen deze projecten naar verwachting worden gerealiseerd.

In de viewer zijn glastuinbouwgebieden met geothermie of externe CO2-levering te zien. De lijn die vanuit het Botlekgebied naar het havengebied bij Amsterdam loopt is de OCAP-leiding. Deze leiding voorziet verschillende glastuinbouwgebieden van CO₂. Ook tuinders in andere regio’s maken soms gebruik van externe CO2 levering, door samenwerking met andere industriële bedrijven of via vrachtauto’s die CO2-leveren. De gemeenten waarin sprake is van externe CO₂-levering via een pijplijn zijn gemarkeerd. Als er verder wordt ingezoomd in de viewer zijn alle glastuinbouwkassen die zich in Nederland bevinden te zien. Presentatie